Wel of geen kiesdrempel?

Twee deskundigen verkennen elk vanuit hun eigen expertise een concreet dilemma dat raakt aan de kern van onze democratische rechtsstaat. Deze keer staat de stelling centraal: ‘Een kiesdrempel zorgt voor een sterker parlement.’ Barbara Baarsma en Fleur de Beaufort zijn aan het woord over de voor- en nadelen.

Voor: Barbara Baarsma

‘Dat de Nederlandse politiek versnipperd is, staat buiten kijf. Het aantal deelnemende partijen bij Tweede Kamerverkiezingen steeg van 16 in 2002 naar 37 in 2021. Bij de afgelopen verkiezing deden 27 partijen mee. Ook het aantal partijen dat daadwerkelijk zetels behaalde, is toegenomen: van gemiddeld 10 in de jaren 2002–2010 naar 17 in 2021 en 15 in 2023 en 2025. De gemiddelde fractieomvang daalde in diezelfde periode van 15 naar 8,8 zetels in 2021. In 2023 en 2025 steeg het gemiddelde iets naar 10 zetels per partij, maar is nog steeds een stuk lager dan in de jaren vóór 2017.

Dat deze versplintering negatieve gevolgen heeft, lijdt geen twijfel. Kleine fracties hebben vaak onvoldoende capaciteit voor gedegen parlementaire controle. De besluitvorming vertraagt en de kwaliteit ervan neemt af. Vooral langetermijnbeleid, zoals vereenvoudiging van het belastingstelsel en het oplossen van het stikstofprobleem, blijft steken in Haagse debatten waarin electoraal gewin op de korte termijn steeds bepalender is. Kamerleden denken zich te moeten profileren met moties, spoeddebatten en Kamervragen, wat het zicht op structurele oplossingen vertroebelt.

Het gevolg: afnemend vertrouwen. Volgens het CBS had in 2023 nog maar 30 procent van de Nederlanders vertrouwen in de Tweede Kamer, tegenover 36 procent in 2012. Ook de tevredenheid met de democratie daalt. Het Sociaal en Cultureel Planbureau spreekt van een ‘betrouwbaarheidscrisis’: burgers geloven niet dat de politiek in staat is om effectief te handelen in het algemeen belang. Dat schaadt de democratie. Wat deze versplintering mogelijk maakt, is onze lage kiesdrempel. In Nederland volstaat 0,67 procent van de stemmen, goed voor één zetel, om in de Kamer te komen. In veel andere Europese landen met evenredige vertegenwoordiging ligt de drempel op 4 of 5 procent. Een verhoging naar 2 procent, wat neerkomt op minimaal 3 zetels, zou een beter functionerend parlement opleveren. Het ontmoedigt afsplitsingen en dwingt kleine partijen tot samenwerking of fusie.

Tegenstanders vrezen dat een hogere drempel de representatie belemmert. Maar ook met een drempel van 2 procent blijft het Nederlandse stelsel toegankelijk. Onvrede kan nog steeds via het parlementaire kanaal worden geuit. Bovendien: enige beperking van de toegang is verdedigbaar als het de werking van de democratie ten goede komt.

Voor wie een hogere kiesdrempel toch te ver vindt gaan, is er een tussenoplossing: een getrapt systeem. In de eerste ronde doen alle partijen mee, in de tweede ronde dingen alleen de grootste acht mee naar zetels. Zo blijft de diversiteit behouden, maar wordt de fragmentatie beperkt.

Zoals Churchill zei: “Democratie is de slechtste staatsvorm, op al die andere vormen na die zijn geprobeerd.” Bescherming van de democratie vraagt om aanpassing van haar spelregels. Wie haar wil behouden, moet haar durven verbeteren. En dat begint met een hogere kiesdrempel.’

Tegen: Fleur de Beaufort

In reactie op de aanhoudende versnippering van het partijpolitieke landschap en daarmee gepaard gaande moeizame coalitievorming klinkt bij herhaling de roep om invoering van een kiesdrempel. Een roep die niet zelden komt van vertegenwoordigers van de traditionele ‘grote’ partijen in ons land. Voorstanders van een kiesdrempel wijzen altijd instemmend naar het buitenland, waar in sommige gevallen wél een minimumpercentage van de stemmen nodig is voor toegang tot het parlement. Zo kennen België en Duitsland een kiesdrempel van vijf procent. Ter vergelijking: in Nederland is zo’n 0,67 procent van de stemmen (in feite de kiesdeler) al voldoende voor een Kamerzetel.

Concreet zou een kiesdrempel van 5 procent bij de voorlaatste landelijke verkiezingen (22 november 2023) onderstaande tien partijen buiten de Kamer hebben gehouden:

• JA21 (0,68 procent, 1 zetel)
• Volt (1,71 procent, 2 zetels)
• CU (2,04 procent, 3 zetels)
• SGP (2,08 procent, 3 zetels)
• FvD (2,23 procent, 3 zetels)
• PvdD (2,25 procent, 3 zetels)
• Denk (2,37 procent, 3 zetels)
• SP (3,15 procent, 5 zetels)
• CDA (3,31 procent, 5 zetels)
• BBB (4,65 procent, 7 zetels)

Een lagere drempel zou vanzelfsprekend voor minder partijen gevolgen hebben, maar ook een stabiele factor als de SGP zou bij een drempel van 2 procent al gauw in de gevarenzone terecht komen. In België ging 4,28 procent van de uitgebrachte stemmen in juni 2024 naar partijen die de kiesdrempel niet haalden. In Duitsland gold dit in februari 2025 voor maar liefst 13,7 procent van de uitgebrachte stemmen.

Het stelsel van evenredige vertegenwoordiging beoogt een afspiegeling van de in ons land aanwezige politieke opvattingen in het parlement te brengen. Een kiesdrempel belemmert dit en maakt het voor nieuwkomers moeilijker de politieke arena te betreden. Bovendien leidt een kiesdrempel niet noodzakelijkerwijze tot eenvoudigere coalitievorming. Het is immers niet alleen zo dat de toegankelijkheid van onze politieke arena tot veel nieuwe, kleine partijen leidt, de laatste decennia zijn de traditionele grote partijen steeds kleiner geworden, waardoor steeds meer partijen nodig zijn voor de vorming van een meerderheidskabinet.

Voorstanders van een kiesdrempel lijken te vergeten dat de volksvertegenwoordiging er niet is om besturen zo eenvoudig mogelijk te maken, maar om het volk zo goed mogelijk te vertegenwoordigen. Door via een kiesdrempel de toch al grote macht van gevestigde partijen (met in de praktijk bovendien een dubieus kleine achterban en in één geval zelfs helemaal geen achterban) kunstmatig te versterken, wordt het vertegenwoordigingsbeginsel en daarmee de democratie verder uitgehold.

Een kiesdrempel druist in tegen het heersende concept van representatie en beperkt de ruimte voor minderheidsopvattingen. De politiek zal door een kiesdrempel alleen aan eentonigheid winnen, niet aan bestuurbaarheid en zeker niet aan democratie.’

Over het ProDemos Magazine

Dit artikel verscheen in maart 2026 in het ProDemos Magazine nr. 1 – 2026. Het ProDemos Magazine laat niet alleen het werk van ProDemos zien, maar ook dat van onze partners en anderen die zich op hun manier inzetten voor een sterke democratische rechtsstaat. Tegelijkertijd is het een platform voor gesprek over wat dit inhoudt en de rol die we daarin samen spelen. Een selectie van artikelen uit de magazines publiceren we via onze online kanalen. Klik hier om meer te lezen over het ProDemos Magazine.