‘Het maakt uit waar je wieg staat’ 

Onderzoeker dr. Laura Mulder over ongelijkheid in de democratie

In het publieke debat hoor je het regelmatig: jongeren zouden de democratie steeds minder steunen en geen vertrouwen meer hebben in de democratische rechtsstaat. Maar dat beeld klopt niet, benadrukt onderzoeker Laura Mulder in haar proefschrift Mind the gap! Inequalities in democratic support among adolescents. De meeste Nederlandse jongeren staan nog steeds achter de democratie, maar niet allemaal in gelijke mate. ‘De steun voor de democratische rechtsstaat is best hoog,’ zegt ze. ‘Waar we ons echt zorgen om moeten maken, zijn de verschillen tussen onderwijsrichtingen.’ 

Verschillen tussen onderwijsrichtingen

Om die verschillen te begrijpen volgde Mulder meer dan duizend leerlingen vanaf de brugklas tot het einde van hun middelbareschooltijd. Een belangrijke periode, omdat juist dan politieke houdingen zich vormen en interventies via burgerschapsonderwijs mogelijk zijn. ‘De politieke houding die je tussen je twaalfde en achttiende ontwikkelt, verandert daarna vaak weinig meer.’ 

In haar proefschrift laat ze zien dat vwo-leerlingen meer politieke interesse en kennis hebben dan vmbo-leerlingen, en ook vaker aangeven dat ze vanaf hun 18^e willen gaan stemmen. ‘Die verschillen lopen tijdens de schooltijd niet enorm verder uit, maar ze verdwijnen ook niet,’ zegt Mulder. ‘En later, bij volwassenen, zien we die verschillen nog steeds.’ 

Volgens haar hangt dat samen met wat ze de diplomademocratie noemt: ‘Theoretisch opgeleiden zijn actiever betrokken bij de democratie en beleidsuitkomsten sluiten vaker beter aan bij de wensen van theoretisch opgeleiden. Dat patroon is al zichtbaar op de middelbare school.’ 

Jongeren en democratische dilemma’s

Een ander uniek onderdeel van Mulders onderzoek gaat over botsende waarden. ‘Met de mate van steun zit het vaak wel goed, maar in een democratie botsen waarden ook vaak. De democratie zit vol spanningen tussen waarden. Als je alleen vraagt “Ben je voor vrijheid van meningsuiting?” zegt bijna iedereen ja. Maar in concrete situaties moeten jongeren echt kiezen.’ 

Ze heeft geleerd dat jongeren dit goed kunnen. ‘Jongeren kunnen veel beter met zulke dilemma’s omgaan dan we vaak denken. Als je de tijd neemt, komen er doordachte antwoorden.’ 

Dat vraagt iets van scholen. ‘Schuw moeilijke thema’s niet. Laat leerlingen oefenen met echte dilemma’s en sluit aan bij hun eigen ervaringen. Zo wordt de democratie concreet.’ Juist voor vmbo-leerlingen werkt concreet en alledaags vaak beter dan abstract en daar moeten scholen op aansluiten,’ merkte ze tijdens haar onderzoek.  

Mulder ziet hierbij een duidelijke toegevoegde waarden van organisaties als ProDemos. ‘Wat ProDemos goed doet, is dat ze politiek en rechtsstaat tastbaar maakt. Jongeren lopen door de gebouwen, spreken politici, zien hoe besluitvorming werkt. Dat maakt indruk op een manier die je niet vanuit het leslokaal kunt bewerkstelligen, juist voor jongeren die meer praktisch ingesteld zijn.’ 

Burgerschapsonderwijs: een black box?

De uitkomsten van het onderzoek hebben ook nieuwe vragen bij Mulder opgeroepen. Ze zou graag verder uitdiepen wat nu écht werkt binnen het burgerschapsonderwijs. Volgens haar is het nog te veel een ‘black box’: scholen doen veel verschillende dingen. Mulder: ‘Wat ik nog zou willen weten, is wat werkelijk effectief burgerschapsonderwijs is. Wat werkt waarvoor? Als we dat beter weten, kunnen scholen gerichter werken aan het versterken van democratisch burgerschap en het verkleinen van ongelijkheid.’ 

Mulder pleit voor een stevige plek van burgerschapsonderwijs in het curriculum van scholen: ‘De democratische rechtsstaat is niet vanzelfsprekend. Voordat je een systeem kunt steunen of bekritiseren, moet je weten hoe het werkt, waar het wringt en waar het goed gaat. Kennis is de basis voor politieke oordelen. Burgerschapsonderwijs is een van de weinige manieren waarop je alle toekomstige burgers bereikt.’ 

Aandacht voor ongelijkheid

De grote en structurele verschillen die in het onderzoek naar voren kwamen, hebben ook Mulders eigen ogen geopend. ‘Wat me persoonlijk het meest raakte, is hoe bepalend het gezin is waarin je geboren wordt,’ zegt ze. ‘Sommige kinderen krijgen thuis alles mee om politiek vaardig te worden, andere bijna niets. Het maakt uit waar je wieg staat.’ 

Juist daarom vindt Mulder het belangrijk dat organisaties en scholen het thema ongelijkheid veel explicieter aan bod laten komen. ‘Leer jongeren dat niet iedereen in gelijke mate vertegenwoordigd is. Zoals je ook leert dat vrouwen pas recent stemrecht hebben en het daarom des te belangrijker is dat zij stemmen en zich verkiesbaar stellen, zo is het ook belangrijk om te laten zien dat er groepen mensen zijn die nu niet gehoord worden en welke gevolgen dit heeft.’ 

Over het ProDemos Magazine

Dit artikel verscheen in maart 2026 in het ProDemos Magazine nr. 1 – 2026. Het ProDemos Magazine laat niet alleen het werk van ProDemos zien, maar ook dat van onze partners en anderen die zich op hun manier inzetten voor een sterke democratische rechtsstaat. Tegelijkertijd is het een platform voor gesprek over wat dit inhoudt en de rol die we daarin samen spelen. Een selectie van artikelen uit de magazines publiceren we via onze online kanalen. Klik hier om meer te lezen over het ProDemos Magazine.