Huis voor democratie en rechtsstaat

De organisatie

Provincies worden bestuurd door instanties met ouderwetse namen: de Provinciale Staten, de Gedeputeerde Staten en de commissaris van de Koning.

Provinciale Staten zijn vergelijkbaar met de Tweede Kamer of de gemeenteraad. Zij zijn het hoogste orgaan van de provincie en bepalen in hoofdlijnen wat de provincie doet. Gedeputeerde Staten worden gekozen door Provinciale Staten. Zij zijn te vergelijken met het kabinet en met het college van burgemeester en wethouders in een gemeente. De commissaris van de Koning is de bekendste provinciale bestuurder. De commissaris wordt, net als een burgemeester, niet gekozen maar benoemd door de Kroon.

Tot de provinciale verkiezingen van 2003 waren de leden van Gedeputeerde Staten ook nog lid van Provinciale Staten. Gedeputeerde Staten vormden toen een dagelijks bestuur dat door Provinciale Staten uit de eigen leden werd gekozen. Een dergelijk systeem wordt monisme genoemd: het bestuur en de controleurs van het bestuur vormen één geheel. Sinds 2003 zijn die rollen uit elkaar gehaald.

Voor deze gescheiden rollen wordt het begrip dualisme gebruikt. Het bestuur en de volksvertegenwoordiging hebben zo duidelijk gescheiden rollen. Het bestuur voert uit. De volksvertegenwoordiging geeft de grenzen aan waarbinnen het bestuur zijn gang kan gaan, controleert het bestuur en vertegenwoordigt de kiezer. Daarmee is het systeem vergelijkbaar geworden met de Tweede Kamer en de regering. Ook ministers zijn geen lid van de Tweede Kamer.

Provinciale Staten – gekozen volksvertegenwoordigers

Nederland telt twaalf provincies en elke provincie heeft haar eigen vertegenwoordigende orgaan: de Provinciale Staten. Dit orgaan is vergelijkbaar met de Tweede Kamer en de gemeenteraad. De leden van de Provinciale Staten worden gekozen door de inwoners van de provincie. Bij de provinciale verkiezingen doen naast de landelijke partijen soms ook provinciale partijen mee, zoals bijvoorbeeld de Fryske Nasjonale Partij of Leefbaar Zuid-Holland. Het aantal leden van de Provinciale Staten is afhankelijk van het aantal inwoners per provincie: de kleinste provincies hebben 39 Statenleden en de grootste provincies hebben er 55. In totaal zijn er in Nederland 564 Statenleden.

Verkiezingen

De verkiezingen voor de Provinciale Staten zijn om de vier jaar. De eerstvolgende Provinciale Statenverkiezingen vinden plaats in maart 2015. De grondwet bepaalt dat de leden van de Provinciale Staten worden gekozen door de inwoners van de provincie van 18 jaar en ouder. Partijen die aan de verkiezingen willen deelnemen, moeten uiterlijk 43 dagen voor de verkiezingen hun lijst met kandidaten indienen bij het centrale stembureau van de provincie. Net als bij de landelijke verkiezingen voeren de kandidaten en hun partijen campagne om hun politieke doelstellingen aan kiezers duidelijk te maken. Bij de Statenverkiezingen blijkt dit vaak lastig. Voor een deel wordt de campagne gebruikt om aan kiezers uit te leggen wat de provincie eigenlijk doet.

Vervroegde verkiezingen zijn op provinciaal niveau niet mogelijk. Als een college van Gedeputeerde Staten om wat voor reden dan ook aftreedt, komen er geen nieuwe verkiezingen. Op basis van de bestaande zetelverdeling in de Provinciale Staten moet dan een nieuw bestuur worden gevormd.

Kiezen van de Eerste Kamer

De leden van de Provinciale Staten hebben één aparte taak die eigenlijk niets met de eigen provincie te maken heeft: het verkiezen van de leden van de Eerste Kamer. Eerste Kamerleden (ook wel senatoren genoemd) worden niet rechtstreeks gekozen, maar via getrapte verkiezingen. Bij de Provinciale Statenverkiezingen kiezen burgers in hun provincie de leden van de Provinciale Staten. Vervolgens kiezen zij op hun beurt de leden van de Eerste Kamer. In de praktijk stemmen de leden van Provinciale Staten bijna altijd voor Eerste Kamerkandidaten van hun eigen politieke partij. De samenstelling van de Eerste Kamer is daardoor vrij nauwkeurig af te leiden uit de uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen. 

Tip: Bekijk ook dit Youtube-filmpje: Hoe wordt de Eerste Kamer gekozen?

Gang van zaken

Provinciale Staten vergaderen maandelijks. De voorzitter van de vergaderingen van Provinciale Staten is de commissaris van de Koning. Als er gestemd wordt, hebben alleen de Statenleden stemrecht, de commissaris niet.

Net als de Tweede Kamer kennen de Provinciale Staten commissies voor bepaalde terreinen van het beleid. Dat zijn de vaste Statencommissies, bijvoorbeeld voor Ruimtelijke Ordening, Economie en Zorg & Welzijn. In deze commissies zitten de Statenleden die zich voor hun partij met het betreffende onderwerp bezighouden: de zogenaamde fractiespecialisten.

Leden van Provinciale Staten krijgen een onkostenvergoeding. Ze hebben meestal een gewone (deeltijd)baan en doen het Statenwerk in hun vrije tijd.

Gedeputeerde Staten – een meerderheid vormen

Het college van Gedeputeerde Staten is het bestuur van een provincie. De gedeputeerden worden gekozen door de Provinciale Staten voor een periode van vier jaar. In een college houdt iedere gedeputeerde zich bezig met een aantal verschillende onderwerpen, zoals ruimtelijke ordening, natuur en milieu of welzijn en cultuur. Het college is ook belast met het toezicht op de gemeentelijke financiën. Het aantal gedeputeerden varieert per provincie en hangt af van het aantal inwoners. Het zijn er minimaal drie en maximaal negen.

Samenstelling

De samenstelling van het college van Gedeputeerde Staten gebeurt op verschillende manieren:

  • Twee of meer partijen die samen een meerderheid in Provinciale Staten hebben, maken afspraken over het bestuur van de provincie en de politieke samenstelling van het college. Aan zo’n college ligt meestal een programma ten grondslag, vergelijkbaar met een regeerakkoord tussen coalitiepartijen in de Tweede Kamer.
  • Een andere mogelijkheid is de vorming van een soort afspiegelingscollege. Daarmee wordt bedoeld dat elke belangrijke partij in de Provinciale Staten een of meer gedeputeerden levert. In het bestuur is dan de samenstelling van de Provinciale Staten weerspiegeld.

Het college van Gedeputeerde Staten komt veel vaker bij elkaar dan de Provinciale Staten. De voorzitter van de vergaderingen is de commissaris van de Koning. Hij of zij heeft stemrecht in de vergaderingen van het college. Deze stem kan zelfs doorslaggevend zijn als de stemmen van de gedeputeerden dat niet zijn. Omdat een gedeputeerde een dagtaak heeft aan het besturen van de provincie, krijgt hij daarvoor een salaris.

Commissaris van de Koning – benoemd door de Kroon

Elke provincie heeft een commissaris van de Koning. Hij is voorzitter van het college van Gedeputeerde Staten en ook voorzitter van de Provinciale Staten. Hij heeft echter alleen stemrecht in het college van Gedeputeerde Staten. Formeel wordt de commissaris van de Koning benoemd door de Kroon. Dat wil zeggen: bij Koninklijk Besluit op voordracht van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Maar de minister volgt hierbij gewoonlijk de aanbeveling die door de Provinciale Staten is gedaan. Een commissaris van de Koning wordt voor een periode van zes jaar benoemd. Daarna is herbenoeming mogelijk.

De commissaris van de Koning ontleent aan landelijke wetten een aantal bevoegdheden, vooral voor de handhaving van de openbare orde. Voor die taken is hij rechtstreeks verantwoording verschuldigd aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De commissaris speelt ook een rol in de sollicitatieprocedure voor burgemeesters. Hij mag met de gemeenteraad meedenken over de eisen die aan een nieuwe burgemeester worden gesteld. Sollicitatiebrieven komen bij hem binnen.

Huidige commissarissen van de Koning

De commissarissen van de Koning zijn op dit moment:

Groningen F.J. (René) Paas CDA
Fryslân A.A.M. Brok VVD
Drenthe J. Klijnsma PvdA
Overijssel A.P. Heidema CU
Gelderland J.C.G.M. Berends CDA
Utrecht J.H. Oosters PvdA
Flevoland L. Verbeek PvdA
Noord-Holland A. Th. Van Dijk VVD
Zuid-Holland J. Smit CDA
Zeeland J.M.M. Polman D66
Noord-Brabant W. van de Donk CDA
Limburg Th.J.F.M. Bovens CDA

Overigens wordt de commissaris van de Koning in Limburg ‘gouverneur’ genoemd.