Huis voor democratie en rechtsstaat

Het kiesrecht

Iedere Nederlander van achttien jaar en ouder kan stemmen bij verkiezingen voor het Europees Parlement, de Tweede Kamer, de Provinciale Staten, de gemeenteraden en de waterschappen. Daarnaast mogen buitenlanders die ten minste vijf jaar legaal in Nederland wonen hun stem uitbrengen bij gemeenteraadsverkiezingen. Burgers van lidstaten van de Europese Unie (EU) hebben na vestiging in Nederland onmiddellijk stemrecht bij gemeenteraadsverkiezingen en verkiezingen voor het Europees Parlement. Bij de waterschapsverkiezingen hebben naast Nederlanders alle (legaal) in Nederland woonachtige buitenlanders stemrecht.

Het recht om te stemmen noemen we actief kiesrecht. Het recht om gekozen te worden noemen we passief kiesrecht. In Nederland vallen het actief en het passief kiesrecht samen. Er gelden dezelfde eisen. Dat betekent dat iedereen die mag kiezen in principe ook gekozen mag worden. Buitenlanders die vijf jaar legaal in Nederland wonen mogen dus ook in de gemeenteraad worden gekozen. En burgers van de EU kunnen zich ook kandidaat stellen bij verkiezingen voor de gemeenteraad en het Europees Parlement. Hoe verkiezingen in hun werk gaan, is geregeld in de Kieswet.

Meer informatie
Download onze brochure Hoe kwam het algemeen kiesrecht tot stand?

Engelstalige informatie over het stemrecht van niet-Nederlanders:

Het stemmen

In Nederland bestaat geen opkomstplicht. Je hoeft dus niet per se naar het stembureau te komen. Voor de verkiezingen krijgt iedereen die mag stemmen een stempas toegestuurd. Kiezers kunnen zelf bepalen in welk stembureau in hun gemeente ze hun stem uitbrengen. Er bestaat wel een legitimatieplicht.

Waarom stemmen we met een rood potlood?

Sinds de verkiezingen van 1922 stemmen we met een rood potlood (begin van deze eeuw is enige tijd gebruik gemaakt van stemmachines, maar die bleken niet veilig te zijn). In 1918 werd de evenredige vertegenwoordiging ingevoerd en kregen we dus een veel groter stembiljet. Daarvoor stemde je op kandidaten per district. In 1918 bleek bij het tellen een zwart potlood minder geschikt; de kleine hokjes konden ook door foutjes in het drukwerk zwart lijken. Daarom koos men daarna voor een contrasterende kleur. De sociaaldemocraten stelden rood voor, de liberalen oranje. Het werd rood.
Stembiljet uit 1918
Stembiljet uit 1918.

Voorkeurstem

Op het stembiljet staan de namen van de deelnemende partijen en daaronder de namen van de kandidaten van die partijen. De kiezer brengt zijn stem uit door een vakje rood te maken voor zijn kandidaat naar keuze. Dat hoeft niet de eerste naam op de kandidatenlijst te zijn. Als wordt gestemd op iemand die lager op de lijst staat, dan is dat een voorkeurstem. Veel mensen brengen een voorkeurstem uit, bijvoorbeeld omdat de kandidaat in een bepaalde regio bekend is. Of omdat hij opvalt door een uitgesproken standpunt over bepaalde onderwerpen. Vaak ook worden voorkeurstemmen uitgebracht op vrouwen of migranten.

Blanco stemmen

Blanco stemmen kan ook. In dat geval telt de stem wel mee voor het bepalen van de opkomst. Sommige kiezers stemmen blanco uit protest of omdat ze niet weten op welke kandidaat van welke partij ze moeten stemmen.

Stembureau

In Nederland vinden verkiezingen gewoonlijk op een woensdag plaats. De stembureaus zijn meestal open van half acht ‘s morgens tot negen uur ‘s avonds. Ze zijn gevestigd in openbare gebouwen in de buurt, zoals scholen, buurtcentra of sporthallen. In grote steden zijn vaak ook stembureaus op stations, die vroeger open zijn. Voor niemand hoeft de afstand een probleem te zijn om van zijn stemrecht gebruik te maken. Toch kan het voorkomen dat iemand niet naar het stembureau kan gaan, bijvoorbeeld omdat hij ziek is of op vakantie. In dat geval kan bij volmacht worden gestemd.

Op het stembureau ziet een drie leden tellende commissie erop toe dat alles volgens de regels verloopt. De commissie neemt de stempas in en geeft de kiezer een stembiljet. De kiezer brengt vervolgens zijn stem uit in een stemhokje, zodat niemand kan zien wie hij kiest. Na sluiting van het stembureau telt de commissie de aantallen uitgebrachte stemmen. Iedereen kan daarbij aanwezig zijn.