Huis voor democratie en rechtsstaat

Welke regels zijn er nodig in ons land? Wat is eerlijk en hoe bepaal je dat? Op Fort de Bilt in Utrecht maken kinderen van 10 tot 14 jaar op een leuke en laagdrempelige manier kennis met democratie en rechtsstaat.

  • Duur
    135 minuten
  • Niveau
    Groep 7/8, Praktijkonderwijs, VSO
  • Locatie
    Fort De Bilt (Utrecht)
  • Dagen
    Maandag, Dinsdag, Donderdag

Nu Boeken

Voor scholen in De Bilt en in Utrecht staat in het boekingsformulier een optie voor gesubsidieerd busvervoer.

ProDemos beheert sinds 2017 Fort de Bilt, een bijzondere plek in Utrecht met een beladen geschiedenis. Ooit maakte het Fort onderdeel uit van de Hollandse Waterlinie en in de Tweede Wereldoorlog werd het gebruikt als fusilladeplaats, waar 140 verzetsstrijders werden vermoord.

Kinderen leren in Fort de Bilt over het verleden, ze onderzoeken hun eigen gedrag, gaan op ontdekkingsreis in de toekomst en maken zo op een toegankelijke manier kennis met democratie en rechtsstaat.

Het programma op Fort de Bilt is vooral gericht op leerlingen uit de regio Utrecht, maar leerlingen van elders zijn ook welkom.

Programma-onderdelen

  • Ontdek het Fort!
  • Ken Jezelf Kazerne
  • Terra Nova Minimaatschappij

Ontdek het Fort!

Tijdens een GPS-speurtocht met tablet ontdekken leerlingen het hele Fort. De speurtocht leidt de kinderen langs het monument, de naamstenen en de kazemat. Op de tablet verschijnen vragen, waarop de leerlingen ter plekke het antwoord moeten zoeken. Zo komen ze in aanraking met de geschiedenis van de Hollandse Waterlinie, de Tweede Wereldoorlog en de nasleep hiervan.

Ken Jezelf Kazerne

In de Ken Jezelf Kazerne mogen leerlingen overal aankomen. Ze moeten knoppen indrukken, kleppen optillen, zakjes op een weegschaal leggen, bordjes verhangen en ga zo maar door. Ze gaan op zoek naar informatie, lossen puzzels op en vormen hun eigen mening. Daarbij worden ze uitgedaagd om stil te staan bij hun eigen gedrag en gewoonten. Welke vooroordelen hebben ze zelf en hoe gedragen ze zich in een groep?

De leerlingen werken in tweetallen op het Fort. Na afloop kunnen ze thuis of op school een persoonlijk certificaat printen met positieve feedback op de keuzes die ze in de tentoonstelling hebben gemaakt.

Terra Nova Minimaatschappij

Met het burgerschapsspel Terra Nova Minimaatschappij maken leerlingen een wereld waarin ze zelf zouden willen wonen. De grote uitdagingen van de samenleving komen tot leven en stellen hun moreel kompas op de proef. Kinderen verkennen hun eigen mening en die van de ander. Met wie delen ze hun gevangen vis? Hoe lang zorgen ze voor een zieke kampgenoot? Wat is eerlijk en welke regels zijn er nodig? Het prijswinnende concept Terra Nova oogst veel lof, omdat het als een manier wordt gezien om kinderen op te leiden tot kritische burgers.

Hoe werkt Terra Nova?
In groepjes verkennen leerlingen wat er nodig is voor hun eigen ideale samenleving op een onbewoond eiland van Terra Nova. Via concrete gebeurtenissen op het eiland leren ze nadenken over abstracte begrippen: van wie zijn de kokosnoten aan de boom? Hebben net aangespoelde schipbreukelingen dezelfde rechten als jij?

De teams bespreken vraagstukken met behulp van Discussiekaarten en wisselen later ook ideeën uit met de andere teams. Meningmunten zorgen voor een gelijk aantal spreekmomenten tussen de spelers. Rollenkaarten helpen de leerlingen hun eigen taak goed uit te voeren. Met houten speelstukken (vissen, hutten, nieuwelingen) laten ze zien hoe hun minimaatschappij eruit moet zien.

De begeleider koppelt de vraagstukken aan de realiteit. Hoe werkt dit in Nederland en op andere plekken in de wereld? Wat zijn de gevolgen van de verschillende samenlevingsvormen? Welke waarden zien we terug in de ideeën en wat kunnen we daarmee in ons dagelijks leven?

Met Terra Nova werken leerlingen aan burgerschapshoudingen, -vaardigheden en -kennis (domeinen Democratie, Participatie en Identiteit). Ze ontwikkelen hun communicatievaardigheden en probleemoplossend vermogen, leren omgaan met andere meningen en oefenen hun creatief denken, samenwerkingsvaardigheden en kritische meningsvorming.

Een voorproefje van Terra Nova zien? Brandpunt speelde het spel met politici.

  • Geschikt voor kinderen van 10-14 jaar.
  • Maximaal 35 leerlingen per groep.
  • Het programma op Fort de Bilt is te boeken op maandag, dinsdag en donderdag, in de ochtend (09.15 – 11.30 uur) of middag (12.15-14.30 uur).
  • Het programma kost 4 euro per leerling (werkelijke aantal).
  • Maak per klas één boeking.
  • Scholen in De Bilt en in Utrecht kunnen aanspraak maken op gesubsidieerd busvervoer.

Hieronder vind je lesmateriaal ter voorbereiding en nabespreking van het bezoek met de klas aan Fort de Bilt. Wil je liever zelf grasduinen in onze database met lesmateriaal? Ga dan hierheen.

Voorbereiding

Quiz: waar/niet waar en feit/mening
Met deze quiz oefenen leerlingen om onderscheid te maken tussen waar en niet waar en tussen feit en mening. Inzicht in dit onderscheid is belangrijk om te kunnen begrijpen wat vooroordelen zijn.
Quiz: waar of niet waar feit of mening (pdf)

Regels maken
Regels zijn overal waar mensen samenleven en samenwerken. Het lijkt misschien alsof regels ervoor zorgen dat je minder vrijheid hebt. Toch is dit niet altijd zo. In deze opdracht gaan leerlingen regels bedenken voor op school.
Regels maken (pdf)

Hoe lossen we dit op?
Wat doe je als je een probleem of ruzie hebt? In het ergste geval moet je naar een rechter. In deze opdracht bedenken leerlingen bij verschillende situaties wat zij zouden doen om het op te lossen.
Hoe lossen we dit op? (pdf)

Nabespreking

Maak je eigen droomland
Een creatieve opdracht waarin leerlingen hun eigen fantasie-eiland maken. Ze bedenken hun grenzen, rivieren, steden etc. Daarnaast denken zij na over de rechten en plichten van de inwoners. Maar ook over de cultuur. Aan het einde ontwerpen zij hun eigen vlag.
Maak je eigen droomland (pdf)

Zoekplaat grondrechten
Nederland heeft een Grondwet. In de Grondwet staat hoe Nederland bestuurd wordt. Maar er staan ook grondrechten in: rechten voor iedere Nederlandse burger. Bijvoorbeeld vrijheid van meningsuiting of vrijheid van Godsdienst. In deze werkvorm ontdekken leerlingen aan de hand van een zoekplaat een aantal van deze grondrechten.
Grondrechten + zoekplaat (pdf)

Aan de slag met dictatuur
Aan de hand van twee korte verhaaltjes leren de leerlingen de kenmerken van een democratie en een dictatuur kennen.
Aan de slag met dictatuur (pdf)

Meningen over vluchtelingen
In deze werkvorm koppelen leerlingen in een zoekplaat politieke partijen aan het bijbehorende standpunt over vluchtelingen. Vervolgens kun je aandacht besteden aan hun eigen opvattingen door middel van een aantal stellingen in de werkvorm ‘stemmen met je voeten’.
Meningen van vluchtelingen (pdf)

Groep 8 aan de macht
In het boek ‘Groep 8 aan de macht’ van Jacques Vriens laat Meester Mario zijn groep 8 een eigen klassenregering vormen. ProDemos heeft een Kinderkrant ontwikkeld die aansluit bij het boek van Jacques Vriens. Met behulp van deze downloadbare Kinderkrant kan in de les op een leuke manier de politiek worden behandeld.
kinderkrant-groep-8-aan-de-macht (pdf)

Zie ook het filmpje over Fort de Bilt en de Tweede Wereldoorlog hieronder, van Mark Hagenaars (YouTube-kanaal ‘Geschiedenis in beweging’ / Stichting Struikelstenen De Bilt).

Het Fort op de Biltstraat, ofwel ‘Fort de Bilt’, maakte vroeger deel uit van de circa 85 km lange Nieuwe Hollandse Waterlinie. Deze linie was van 1815 tot 1940 de hoofdverdedigingslinie in het Nederlandse defensiestelsel.

Water als verdedigingsmiddel

Water heeft in Nederland van oudsher een belangrijke rol gespeeld in de landsverdediging. In de middeleeuwen werden kastelen omgeven door met water gevulde grachten om een bestorming te bemoeilijken. Later werden ook steden wel met zulke ‘natte’ grachten omringd. Vele daarvan zijn in de loop der tijd uitgebouwd tot indrukwekkende vestingen, zoals Vesting Naarden.

Aan het einde van de zestiende eeuw kwam men op de gedachte hele gebieden met behulp van waterlinies tegen aanvallers te verdedigen. Zo’n waterlinie bestond uit een brede strook grond, die voor het grootste deel onder water gezet (geïnundeerd) kon worden. In West-Nederland bood het laagliggende polderland met zijn veengebieden en meren daartoe alle mogelijkheden.

De geïnundeerde gebieden vormden een moeilijk te passeren barrière, die aanvallers dwong zich te richten op de doorgangen, aangeduid met de militaire term accessen. Dat waren vooral de rivieren, dijken en kades die het liniegebied in de breedte doorsneden, en later ook verkeerswegen en spoorlijnen.

De verdediger wist dus op welke punten een aanval te verwachten was en kon daar met het opstelling van zijn troepen en aanleg van verdedigingswerken rekening mee houden.

De Oude Hollandse Waterlinie

In 1672 werd voor de eerste keer met succes een waterlinie gebruikt om een vijandelijke aanval tot staan te brengen. In dat jaar werd Nederland aangevallen door een Frans leger van meer dan 100.000 man. Hoewel ver in de minderheid slaagde het Nederlandse leger erin de aanval te weerstaan achter een overhaast langs de oostgrenzen van het gewest Holland aangelegde waterlinie, later bekend geworden onder de naam ‘Oude Hollandse Waterlinie’.

Dit succes heeft de Nederlanders eeuwenlang het vertrouwen gegeven dat men vanachter een waterlinie een overmachtige aanvaller zou kunnen weerstaan.

Waarom een “nieuwe” Hollandse Waterlinie?

Een bezwaar van de Oude Hollandse Waterlinie was dat de stad Utrecht, ook toen al een belangrijk verkeersknooppunt, buiten de linie lag. Herhaaldelijk werd voorgesteld de stad binnen de linie te brengen. Toch duurde het tot 1815 voordat het zover kwam, het was Koning Willem I die het besluit ertoe nam.

De inrichting van het inundatiestelsel en de aanleg van de permanente verdedigingswerken van de nieuwe linie duurde met onderbrekingen van 1815 tot 1885. Tussen 1815 en 1826 beperkten de bouwactiviteiten zich tot de aanleg van de meest noodzakelijke inundatievoorzieningen en de bouw van een aantal verdedigingswerken bij de stad Utrecht. De meeste ervan bestonden uit niet meer dan aarden wallen, omgeven door een natte gracht, met op de hoofdwal opstelplaatsen voor geschut. Fort de Bilt was het eerste fort in een lange reeks en kwam tot stand tussen 1816 en 1819. Dat men juist met dit fort begon was vrij logisch: het was het meest waarschijnlijke punt van aanval voor een uit het oosten oprukkende vijand.

Tussen 1840 en 1885 werd de linie verder uitgebouwd en verbeterd. Op diverse accessen werden nieuwe forten gebouwd. Hierin kwamen bomvrije, bakstenen wachthuizen, kazernes en bergplaatsen voor munitie en geschut. Ook de aarden verdedigingswerken uit de eerste bouwperiode werden met bomvrije gebouwen versterkt. Overigens, bomvrij wilde toen zeggen: bestand tegen met buskruit gevulde projectielen.

De linie omstreeks 1885

Omstreeks 1885 was de linie voltooid. Ze telde toen vijftig forten, waarvan twee waren gebouwd rond een middeleeuws kasteel (Muiderslot en Loevestein) en één rond een van oorsprong middeleeuwse nederzetting (Blauwkapel), vijf gemoderniseerde vestingsteden (Naarden, Muiden, Weesp, Gorinchem, Woudrichem) en een aantal eenvoudige, aarden batterijen. De diverse werken waren bestemd voor het opstellen van het geschut waarmee de verdediging moest worden gevoerd.

De inundatievelden vormden het onzichtbare deel van de linie. Pas bij een dreigende aanval zou onderwaterzetting plaatsvinden. Hierbij zou gebruikt gemaakt worden van bestaande waterstaatkundige voorzieningen (sluizen, uitwateringskanalen) en speciaal voor dat doel aangelegde inundatiekanalen en inundatiesluizen. Bij succesvolle inundatie kon de linie op sommige plekken tot 5 km breed worden. Bij voldoende waterstand in de rivieren kon de verdedigingslinie in 4 tot 12 dagen in gereedheid worden gebracht.

De linie in gebruik

Driemaal is de Nieuwe Hollandse Waterlinie in staat van verdediging gebracht. In 1870 tijdens de Frans-Duitse oorlog, tussen 1914 en 1918 tijdens de Eerste Wereldoorlog en in 1939-1940. Er werden troepen gelegerd, het geschut was in stelling gebracht, maar inundaties werden slechts plaatselijk en dan nog meestal onvolledig gesteld.

Pas in april 1945, aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, werd de linie voor het eerst volledig onder water gezet en dat nog wel door de Duitse bezetter! Tot een treffen kwam het niet, door de Duitse capitulatie in mei 1945.

Uiteindelijk is de linie nimmer aangevallen, zodat het zijn afweerkracht in de praktijk nooit heeft kunnen bewijzen.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie als Nationaal Project

Na de Tweede Wereldoorlog had de linie als verdedigingslinie afgedaan. Een aantal forten bleef aanvankelijk in militair gebruik als opslagplaats, als oefenterrein of als thuisbasis voor speciale diensten. In de loop der jaren werden de meeste echter door Defensie afgestoten en kwamen in burgerhanden. Zo lagen jarenlang de restanten van de linie verspreid in het landschap, verwaarloosd en vrijwel vergeten door het grote publiek .

Rond de eeuwwisseling kwam men tot het inzicht dat de linie van grote militair-historische waarde is en een belangrijke bijdrage kan leveren aan de Ecologische Hoofdstructuur.

In de Nota Belvedère uit 1998, waarin de regering een groot aantal gebieden aangewezen heeft die voor speciale bescherming in aanmerking komen, is de NHW opgenomen als nationaal project. Het voornemen bestaat de linie voor te dragen voor plaatsing op de UNESCO-lijst voor Werelderfgoed, een lijst met objecten waarvan de cultuur-historische waarde internationaal wordt erkend. Een speciaal projectbureau begeleidt en stimuleert projecten die tot doel hebben de linie te behouden en te ontwikkelen.

Fort De Bilt

Het zuidelijk deel van Fort de Bilt fungeerde van 1945 tot 1946 als Bewarings- en Verblijfskamp voor NSB’ers, tegenwoordig is het in gebruik bij de Koninklijke Marechaussee.

Het noordelijk deel werd nog geruime tijd gebruikt als schietbaan maar is nu eigendom van de gemeente Utrecht. Het herbergt nog vele elementen die herinneren aan zijn militaire verleden: bakstenen bouwwerken die in de 19e eeuw zijn gebouwd en kazematten en groepsschuilplaatsen van gewapend beton uit de 20e eeuw. Tevens zijn er restanten van de schietbanen en een herdenkingsplaats voor tijdens de Tweede Wereldoorlog gefusilleerde verzetsstrijders. Vanaf 1999 beheerde Stichting Vredeseducatie het Fort de Bilt, sinds 2017 wordt het Fort beheerd door ProDemos, met een educatief programma over de democratische rechtsstaat voor kinderen van 10 tot 14 jaar.

Sponsors

Het educatieve programma en de groepsontvangsten van Fort de Bilt worden financieel mogelijk gemaakt door de gemeente Utrecht afdeling Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling, en gemeente De Bilt.

Partners

Stichting Herdenkingsmonument Fort de Bilt
Om de gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog blijvend in gedachten te houden is de Stichting Herdenkingsmonument Fort de Bilt opgericht door de Utrechtse afdelingen van de Nationale Federatieve Raad van het Voormalig Verzet Nederland en de Nederlandse Vereniging van Ex-Politieke Gevangen in de Bezettingstijd.

Jaarlijks wordt op de zaterdagavond voorafgaand aan 4 mei een dodenherdenking georganiseerd. Meer informatie over de Stichting en de herdenkingen op: www.monumentfortdebilt.nl

Gilde Utrecht
Gilde Utrecht geeft rondleidingen op de forten Aan de Klop, Blauwkapel, De Bilt en de Lunetten. U hoort over de geschiedenis, het huidige gebruik en ziet o.a. groepsschuilplaatsen, kazematten, bomvrije gebouwen, remises en artillerieloodsen. Ook de militaire beplanting komt aan bod.

Gilde Utrecht organiseert ook fietstochten langs meerdere forten, waaronder Fort de Bilt. Lees meer op https://gildeutrecht.nl

Fort de Bilt is vanaf 16 december tot 4 januari 2021 gesloten voor bezoekers.
Vanaf 4 januari bent u weer welkom op maandag -dinsdag – woensdag tussen 9 en 16 uur.

Adres

Fort De Bilt
Biltsestraatweg 160
3573 PS Utrecht

Openingstijden

  • Het terrein is in normale tijden toegankelijk op maandag, dinsdag en donderdag tijdens kantooruren. Tijdens corona kan dit anders zijn. Tijdens de schoolvakanties is het terrein vaak gesloten. Wil je zeker weten of het hek open is, neem dan vooraf contact met ons op.
  • Het terrein van Fort De Bilt is semi-openbaar. Je kunt er een wandeling maken langs het monument, de informatiepanelen en presentaties over de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Vrede van Utrecht 1713-2013. Honden zijn niet toegestaan.
  • Wij geven geen rondleidingen voor volwassenen. Neem daarvoor contact op met Gilde Utrecht.

Contact

ProDemos – Huis voor democratie en rechtsstaat
Hofweg 1H
2511 AA Den Haag
Telefoon: 070 757 02 00
info@prodemos.nl
www.prodemos.nl

Vragen over de planning of over boekingen
Mail naar gastles@prodemos.nl, of bel 070- 757 02 77 (Marjolein Wilhelmy Damsté).

Meer informatie over de activiteiten
Mail naar j.vanderzee@prodemos.nl, of bel 070- 757 02 65 (Jelmer van der Zee, projectleider).

Route

Fietsers en wandelaars uit de stad kiezen aan het eind van de Biltstraat de linkertunnel van de Berekuil. Het fort ligt na 300 meter links.

OV vanaf Centraal Station
Streekbus 28 richting Uithof UMC of streekbussen 50, 51, 52, 53, 74 en 77. Uitstappen bij halte Oorsprongpark.
Weg oversteken, over het spoor rechtdoor en na 200 meter de voetgangers/fietstunnel doorlopen langs het hek aan de linkerzijde tot de ingang van Fort De Bilt.

OV vanuit De Bilt / Zeist
Streekbussen 50,51,52,53 en 74 en 77. Halte Archimedeslaan en dan 400m de weg vervolgen.

Met de auto: vanaf de A28 Utrecht-Amersfoort
Fort De Bilt ligt aan de N237 tussen De Bilt en Utrecht. Wie reist via de A28 Utrecht – Amersfoort kiest voor afslag De Uithof. Vervolgens richting De Bilt. Bij kruising met stoplichten linksaf richting Utrecht (Utrechtseweg). Daarna onder het viaduct door en 400 meter na de stoplichten bij het 30km bord rechts uitvoegen over de busbaan naar de ventweg. Parkeren langs het hek.

Met de auto: vanaf de A27
Afslag De Bilt richting De Bilt. Na 800m. rechtsaf bij de stoplichten De Bilt in. Derde weg rechts: Kerklaan. Deze weg geheel uitrijden en aan het eind rechts de Utrechtseweg op. Deze weg gaat over in de Biltsestraatweg waar Fort De Bilt aan ligt. Daarna onder het viaduct door en 400 meter na de stoplichten bij het 30km bord rechts uitvoegen over de busbaan naar de ventweg. Parkeren langs het hek.